Тау-кен кәсіпорындарында су төгу және желдетуді механикаландыру
Сипаттама: Пән жерасты және ашық тау-кен қазбаларында су төгуді және желдетуді қамтамасыз ету үшін қолданылатын техникалық құралдар мен әдістерді зерттейді. Пәннің мақсаты-студенттердің тау-кен геологиялық жағдайларын, қауіпсіздік пен тиімділік талаптарын ескере отырып, су төгетін жабдықтар мен желдету жүйелерін жобалау, таңдау және пайдалану саласында теориялық білімдері мен практикалық дағдыларын қалыптастыру. Курсты игеру барысында нормативтік құжаттаманы қолдануға, сорғы және желдету қондырғыларының параметрлерін есептеуге, механикаландырудың ұтымды схемаларын таңдауға байланысты кәсіби құзыреттер қалыптасады. Пәнді оқу нәтижесінде студент жабдықты таңдауды негіздей алады, инженерлік есептеулер жүргізеді, тау-кен жұмыстарын жүргізудің қауіпсіз және тұрақты жағдайларын қамтамасыз ететін ағызу және желдету схемаларын жасай алады.
Кредиттер саны: 5
Пререквизиты:
- Машина механикасы мен беріктігін талдау
Пәннің еңбек сыйымдылығы:
| Жұмыс түрлері | сағат |
|---|---|
| Дәрістер | 15 |
| Практикалық жұмыстар | 30 |
| Зертханалық жұмыстар | |
| СӨЖО | 30 |
| СӨЖ | 75 |
| Қорытынды бақылау нысаны | емтихан |
| Қорытынды бақылауды жүргізу нысаны | жазбаша емтихан |
Компонент: Таңдау бойынша компонент
Цикл: Кәсіптік пәндер
Мақсат
- Пәннің мақсаты — тау-кен кәсіпорындарындағы су шығару және желдету жүйелерін жобалау, пайдалану, есептеу және олардың сенімді жұмысын қамтамасыз ету бойынша студенттердің жүйелі білімін, дағдылары мен кәсіби құзыреттерін қалыптастыру. Пән жұмыс орнының қауіпсіз жағдайларын қамтамасыз етуге, авариялық жағдайлардың алдын алуға, шахта суларын тиімді шығаруға және жер асты қазбаларындағы ауа ортасының нормативтік параметрлерін сақтауға бағытталған.
Міндет
- Тау-кен кәсіпорындарындағы су шығару және желдету жүйелерінің құрылымы, жұмыс принциптері және жіктелуін меңгеру. Заманауи сорғылар, желдеткіштер, құбырлар және ауа тарату жүйелері туралы білім қалыптастыру. Су шығару және желдету жүйелерін жобалау үшін қажетті гидравликалық және аэродинамикалық есептеу әдістерін игеру. Сорғы және желдеткіш жабдықтарының жұмысын талдау, ақауларды анықтау және олардың өндірістік қауіпсіздікке әсерін бағалау. Өнеркәсіптік қауіпсіздік, еңбекті қорғау және нормативтік-техникалық құжаттар талаптарын оқып үйрену. Жабдықты таңдау, пайдалану, техникалық қызмет көрсету және жұмыс режимдерін оңтайландыру дағдыларын қалыптастыру. Әртүрлі тау-геологиялық жағдайларға арналған су шығару және желдету схемаларын жобалау қабілетін дамыту. Авариялық жағдайлардың алдын алу, атмосфераның тұрақтылығын қамтамасыз ету, газдылық пен шаңдылықты бақылау үшін инженерлік білімдерді қолдану.
Оқыту нәтижесі: білу және түсіну
- тау-кен кәсіпорындарындағы су шығару қондырғыларының мақсаты, жұмыс принциптері және жіктелуі; насос түрлері, құбырлар, арматура және дренаж жүйелерінің құрылымы; су шығару жүйелерін есептеуге қажетті гидравлика негіздері (напор, шығын, тиімділік); шахта және кеніш желдетуінің әдістері, ауа сапасына қойылатын талаптар; негізгі, жергілікті және қосалқы желдеткіш қондырғыларының құрылымы және жұмыс принциптері; тау-кен қазбаларындағы ауа ағынының аэродинамикасы, қысым жоғалтулары мен ауа таралуы; су шығару және желдету жүйелерін пайдалану кезіндегі өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары; тау-кен кәсіпорындарындағы су шығару мен желдетуді реттейтін нормативтік-техникалық құжаттар.
Оқыту нәтижесі: білім мен ұғымды қолдану
- су шығару жүйелерінің параметрлерін (напор, шығын, шығын коэффициенттері, насос тиімділігі) теориялық білім негізінде есептеу; желдету желілерін инженерлік есептеу, ауа ағынының таралуын және тау-кен қазбаларындағы қысым жоғалтуларын анықтау; тау-кен-геологиялық жағдайларына байланысты оңтайлы насос қондырғыларын және желдеткіш жабдықтарын таңдау; су шығару және желдету жүйелерінің техникалық жағдайын талдау, ақаулар мен ауытқуларды анықтау; насос, құбырлар және желдеткіш қондырғыларының жұмысын диагностикалау және мониторинг әдістерін қолдану; су шығару мен желдетуді тиімді арттыру, апаттық жағдайларды азайту және энергия шығынын төмендету бойынша іс-шаралар әзірлеу; су шығару және желдету жүйелерін жобалау және пайдалану кезінде нормативтік-техникалық құжаттарды пайдалану.
Оқыту нәтижесі: талқылай білуді қалыптастыру
- су шығару және желдету жүйелерінің тиімділігін сыни тұрғыдан бағалау, олардың құрылымдық және эксплуатациялық артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау; жабдықтың жағдайына, тозу дәрежесіне және жөндеу немесе жаңғырту қажеттілігіне қатысты негізделген инженерлік қорытындылар жасау; техникалық шешімдердің түрлі нұсқаларын (насостарды таңдау, желдету схемалары, энергия үнемдеу әдістері) талдау және ең рационалдысын дәлелдеу; су шығару және желдету жүйелеріндегі ақауларға байланысты тәуекелдерді бағалау және оларды болдырмау шараларын ұсыну; инженерлік шешімдер қабылдау барысында тау-кен-геологиялық, техникалық, экономикалық және экологиялық факторларды ескеру; жабдық пен технологиялық үдерістердің сенімділігі, қауіпсіздігі және энергия тиімділігін арттыру бойынша негізделген ұсыныстар әзірлеу.
Оқыту нәтижесі: коммуникативтік қабілеттіліктер
- су шығару және желдету жүйелеріне қатысты техникалық ақпаратты ауызша және жазбаша түрде нақты және сауатты жеткізу; кәсіби терминологияны әріптестермен, инженерлермен және техникалық персоналмен қарым-қатынаста дұрыс қолдану; есептеулер мен техникалық талдаулардың нәтижелерін есеп, презентация, сызба және график түрінде ұсыну; ұсынылған инженерлік шешімдерді талқылауларда және өндірістік кеңестерде дәлелді қорғау; жабдықты жобалау, пайдалану және техникалық қызмет көрсету мәселелерін шешуде командада тиімді жұмыс істеу; кәсіби пікірталастарға қатысып, өзінің техникалық көзқарасын қалыптастырып, оны негіздей білу; тау-кен кәсіпорындарындағы бөлімшелер мен мамандар арасында ақпарат алмасуды дұрыс және уақтылы ұйымдастыру.
Оқыту нәтижесі: Оқу дағдылары немесе сабаққа қабілеттілігі
- су шығару және желдету жүйелеріне қатысты техникалық әдебиеттерді, стандарттар мен нормативтік құжаттарды өздігінен оқып меңгеру; желдету мен су тарту жүйелерінің қауіпсіз және тиімді жұмысын қамтамасыз ететін заманауи ғылыми публикацияларды және технологиялық шешімдерді талдау; алынған білімді кәсіби даму мен біліктілікті арттыру мақсатында қолдану; цифрлық технологиялар мен арнайы бағдарламаларды (VentSim, PumpCalc және т.б.) пайдалана отырып, жаңа есептеу, модельдеу және жобалау әдістерін меңгеру; өзінің дайындық деңгейін сыни тұрғыдан бағалау және оны жақсарту бағыттарын анықтау; заманауи тау-кен өндірісі талаптарына бейімделу үшін үздіксіз білім алу дағдыларын қалыптастыру.
Оқыту әдістері
Дәріс-семинар-сынақ жүйесі; ынтымақтастықта оқыту (топтық, командалық жұмыс); ақпараттық-коммуникациялық технологиялар; жобалық оқыту технологиясы; зерттеушілік оқыту әдісі.
Білім алушының білімін бағалау
Оқытушы ағымдағы бақылау жұмыстарының барлық түрлерін жүргізеді және академиялық кезеңде екі рет білім алушылардың ағымдағы үлгеріміне тиісті баға береді. Ағымдағы бақылау нәтижелері бойынша 1 және 2 рейтинг қалыптастырылады. Білім алушының оқу жетістіктері 100 балдық шкала бойынша бағаланады, Р1 және Р2 қорытынды бағасы ағымдағы үлгерім бағасынан орташа арифметикалық ретінде шығарылады. Академиялық кезеңде білім алушының жұмысын бағалауды пән бойынша тапсырмаларды тапсыру кестесіне сәйкес оқытушы жүзеге асырады. Бақылау жүйесі жазбаша және ауызша, топтық және жеке формаларды біріктіре алады.
| Кезең | Тапсырма түрі | Өлшем |
|---|---|---|
| 1 рейтинг | Әр студентке рейтингтік бағалау үшін жеке тапсырма беріледі. | 0-100 |
| 2 рейтинг | Әр студентке рейтингтік бағалау үшін жеке тапсырма беріледі. | 0-100 |
| Қорытынды бақылау | емтихан | 0-100 |
Жұмыс түрлері бойынша оқыту нәтижелерін бағалау саясаты
| Тапсырма түрі | 90-100 | 70-89 | 50-69 | 0-49 |
|---|---|---|---|---|
| Өте жақсы | Жақсы | Қанағаттанарлық | Қанағаттанарлықсыз | |
| "ШҚТУ" КЕАҚ 029-III-2022 "Д. Серікбаев атындағы ШҚТУ" КЕАҚ Академиялық саясатының "Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау саясаты" 8-бөліміне сәйкес | Теориялық білімді меңгерген, пәнге қатысты терминология мен негізгі ұғымдарды біледі, дәріс материалын жүйелі әрі түсінікті түрде баяндау қабілетіне ие. Технологиялық үдерістер мен олардың құрамдас бөліктерін түсінеді, алынған білім көлемін жеке тапсырмаларда қолдану үшін талдай алады, практикалық жұмыстарды орындау барысында қисынды және негізделген шешімдер көрсетеді. | Теориялық білімді меңгерген, пәнге қатысты терминология мен негізгі ұғымдарды біледі, дәріс материалын жүйелі әрі түсінікті түрде баяндай алады, технологиялық үдерістер мен олардың құрамдас бөліктерін түсінеді. Алайда оқытушының көмегімен алынған білім көлемін жеке тапсырмаларда қолдану үшін талдайды және практикалық жұмыстарды орындау барысында 70–89% деңгейінде қисынды әрі негізделген шешімдер көрсетеді. | Теориялық білімнің 50%-дан астамын меңгерген, пән бойынша терминология мен негізгі ұғымдарды біледі, дәріс материалын жүйелі әрі түсінікті түрде баяндауға қабілетті, технологиялық үдерістер мен олардың негізгі құрамдас бөліктерін түсінеді. Алынған білім көлемін жеке тапсырмаларды орындауда тек оқытушының көмегімен қолдана алады және практикалық жұмыстарды орындау барысында 50–69% деңгейінде қисынды әрі негізделген шешімдер көрсетеді. | Теориялық білімнің 50%-дан аз бөлігін меңгерген, пән бойынша терминология мен негізгі ұғымдарды білмейді, дәріс материалын жүйелі әрі түсінікті түрде баяндау қабілеті жоқ, технологиялық үдерістер мен олардың негізгі құрамдас бөліктерін түсінбейді. Оқытушының қарқынды көмегінсіз жеке тапсырмаларды орындай алмайды және практикалық жұмыстарды орындауда 50%-дан төмен нәтиже көрсетеді. |
Бағалау нысаны
Пән бойынша білім алушының білімін қорытынды бағалау 100 баллдық жүйе бойынша жүзеге асырылады және:
- Емтиханда алынған нәтиженің 40%;
- Ағымдағы үлгерімнің 60% - ы.
Қорытынды бағаны есептеу формуласы:
| И= 0,6 | Р1+Р2 | +0,4Э |
| 2 |
мұндағы, Р1, Р2-тиісінше бірінші, екінші рейтингті бағалаудың сандық эквиваленттері;
Э - емтихандағы бағаның сандық баламасы.
Қортынды әріптік бағасы және оның балдық сандық эквиваленті:
Төрт балдық жүйе бойынша цифрлық баламаға сәйкес келетін білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалаудың әріптік жүйесі:
| Әріптік жүйе бойынша бағалар | Балдардың сандық эквиваленті | Балдар (%-тік құрамы) | Дәстүрлі жүйе бойынша бағалар |
|---|---|---|---|
| A | 4.0 | 95-100 | Өте жақсы |
| A- | 3.67 | 90-94 | |
| B+ | 3.33 | 85-89 | Жақсы |
| B | 3.0 | 80-84 | |
| B- | 2.67 | 75-79 | |
| C+ | 2.33 | 70-74 | |
| C | 2.0 | 65-69 | Қанағаттанарлық |
| C- | 1.67 | 60-64 | |
| D+ | 1.33 | 55-59 | |
| D | 1.0 | 50-54 | |
| FX | 0.5 | 25-49 | Қанағаттанарлықсыз |
| F | 0 | 0-24 |
Дәріс сабақтарының тақырыптары
- Пәнге кіріспе
- Жерасты суларының көздері және олардың кен қазбаларына әсері Гидрогеологиялық жағдайлар, су ағыстарының түрлері, қауіпті жағдайлар
- Су әкетуді механикаландырудың негіздері Насостық қондырғылардың түрлері, жұмыс істеу принципі, су әкету жүйелеріне қойылатын талаптар
- Шахталар мен рудниктердегі насос станциялары Орыналасу схемалары, құрылымы, пайдалану ерекшеліктері
- Орталықтан тепкіш (центробежные) насостар: құрылысы, сипаттамалары, қолдану салалары Өнімділік қисықтары, ПӘК, жұмыс шарттары
- Поршенді және диафрагмалы насостар Құрылымының ерекшеліктері, салыстырмалы талдау
- Су әкетудің құбыр жүйелері Материалдар, құбыр диаметрін есептеу, қысым шығындары, төсеу схемалары
- Су әкету жүйелерін автоматтандыру және басқару Деңгей датчиктері, қашықтан іске қосу, насос қорғанысы
- Шахталық желдетудің негіздері Желдетудің міндеттері, жүйелердің жіктелуі, өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптары
- Тау-кен қазбаларының аэродинамикасы Ауа қозғалысына кедергі, ауа ағуы, аэродинамикалық желілерді есептеу
- Шахталардың басты желдеткіштері Түрлері (осьтік, орталықтан тепкіш), құрылысы, сипаттамалары, жұмыс режимдері
- Көмекші және жергілікті желдеткіштер Түпкі қазбаларды желдету, уақытша желдету қондырғылары
- Шахта және рудниктердің желдету желілері Желдету схемалары, ауа тарату, ауа шығынын есептеу
- Су әкету және желдету жүйелерін пайдалану кезіндегі қауіпсіздік Газдинамикалық құбылыстар, жарылыстардың алдын алу, авариялық желдету
- Су әкету және желдетудегі заманауи технологиялар мен инновациялар Интеллектуалды бақылау жүйелері, энергия үнемдеу, халықаралық тәжірибе
Негізгі әдебиет
- Грязнов О.Е. Водоотливные установки горных предприятий. — М.: Недра, 2015. Кирюшин В.С., Назаренко В.А. Вентиляция шахт и рудников. — М.: Недра, 2018. Барышников А.В. Механизация водоотлива на шахтах и рудниках. — М.: Горная книга, 2016. Красников Н.А. Вентиляция горных выработок. — Новосибирск: НГТУ, 2019. Блинов И.А. Насосы и насосные станции. — М.: Машиностроение, 2014. Комиссаров В.Ф. Вентиляция и пылегазовый режим шахт. — М.: Недра, 2017. Гуськов В.Н. Горноспасательное дело и безопасность вентиляции. — М.: Недра, 2020. Арсентьев Н.А. Гидравлика и гидротранспорт горных предприятий. — М.: МГГУ, 2013. Казаков В.И. Водоотлив в шахтах и карьерных условиях. — СПб.: ГИГХ, 2018. Пасечник И.Н. Вентиляторы шахтные главные и местные. — М.: Машгиз, 2012.
Қосымша әдебиеттер
- Федоренко В.И. Шахталардағы желдету және ауаны кондициялау. — Мәскеу: Недра, 2014. Лопатин В.Н., Сафронов А.П. Тау-кен кәсіпорындарындағы су тарту және дренаж. — Мәскеу: Горная книга, 2017. Шахматов Е.А. Тау-кен кәсіпорындарының сорғы қондырғылары. — Мәскеу: Недра, 2013. Кузнецов Г.М. Шахталар мен кеніштердің аэрологиясы. — Екатеринбург: РФ ҒА Орал бөлімшесі, 2019.
